یزدان سلحشور

شما می‌توانید از بچگی‌تان یک خاطره تعریف کنید؟ احتمالاً می‌گویید: «هی! بیشتر از یک خاطره!» همه ما از بچگی‌مان خاطره‌های زیادی داریم اما همه آنها ارتباط پیدا نمی‌کنند با امروز ما؛ یعنی چیزی که حالا هستیم. همیشه یک خاطره است که ما را به شکل امروزی‌مان می‌رساند یک خاطره است که تعیین می‌کند ما کارمند باشیم کارگر باشیم رئیس باشیم مرئوس باشیم نقاش باشیم موسیقیدان باشیم شاعر باشیم یا یک گرد‌آورنده آثار هنری. آن خاطره ممکن است خیلی بی‌ارتباط باشد ظاهراً با شغل امروزمان اما همان است تنها همان است که برای همه چیز تعیین تکلیف کرده، توی مغز کوچک «کوچک سالی» ما فرمان داده که «همه چیز را تغییر بده!»؛ تقدیر را همین خاطره ساخته؛ «پیشانی‌نوشت» را همین خاطره نوشته. خاطره من – بالشخصه – خاطره عجیبی نیست یک خاطره کوچک است و شاید هم بی‌اهمیت؛ یک سنگ است جلوی در خانه‌مان؛ یک سنگ کوچک و سیاه که حسابی صیقلی بود و می‌شد توی دهن جایش داد. چه کسی یک سنگ را توی دهنش جا می‌دهد، آن هم موقعی که توی کوچه پیدایش کرده؟ خب، من این کار را کردم که مادرم نبیند که از دستم نگیرد و البته با قار قار یک کلاغ، قورتش دادم؛ و الآن، سی سالی است که توی شکم‌ام جا خوش کرده؛ اذیتم نمی‌کند اما خب، جایش هم آنجا نیست. جایش، همانجاست که همه سنگ‌ها باید باشند. به نظرتان حالا من چه کاره‌ام؟ گفتم که ممکن است یک خاطره، ظاهراً بی‌ربط باشد با شغل آینده آدم؛ فکر کنید فکر کنید فکر کنید؛ و به نتیجه نرسید! من یک جراح‌ام با یک سنگ خیلی کوچک و صیقلی توی شکم‌ام که جرأت نمی‌کنم – دیگر جرأت نمی‌کنم – به هیچ جراحی اعتماد کنم و بیرونش بیاورم. سرنوشت، اینجا تعیین‌کننده است. آن سنگ سیاه، جرأتم را از من گرفت.

 جزئیات، جزئیات، جزئیات! هر قدر هم به آنها توجه کنید باز هم کم است چون حیات‌بخش قصه‌اند در همه اشکالشان و بدون آنها، قصه، بی‌روح است بی‌انگیزه است بی‌عظمت است بی‌جذابیت است و یک دوجین «بی» دیگر! در قصه پلیسی، این جزئیات نمود بیشتری دارند یعنی نه این که در باقی ژانرها نمود نداشته باشند در آنها به خورد متن می‌روند بیشتر؛ جذب متن می‌شوند بیشتر؛ یک جور نامریی می‌شوند در سطوح بالای قصه‌نویسی؛ طوری که نویسندگان جوان که اغلب دچار «پیرچشمی»‌اند قادر به رصد آنها نیستند برای همین است که توصیه اغلب نویسندگان بزرگ این است که قصه پلیسی را دنبال کنید و تمرین؛ حتی نویسندگان غولی مثل بورخس هم، هم از شکل روایی این قبیل قصه‌ها در قصه‌هاشان استفاده برده‌اند و هم خودشان مدتی قصه پلیسی نوشته‌اند. بورخس البته با نام مستعار و به شکل مشترک با نویسنده‌ای دیگر این کار را کرده [که در مصاحبه‌هایش هم گفته] اما از همه اینها که بگذریم باید به سراغ اصل اثر برویم و کارکرد «جزئیات» در قصه پلیسی که مطمئناً یکی از استادان کاربرد آنها در این نوع قصه، ریموند چندلر است. آثار او سرمشقی است برای نویسندگان بعد از او؛ او چنان ظرافت را با خشونت، و شعر را با آواز گلوله می‌آمیزد انگار که از ازل، همزاد بوده‌اند. او تواناست به امری نادر که پیش از او غیرممکن می‌نمود: «ورود رمز و رازی شاعرانه به حیطه ژانری بالقوه خشن.» قهرمان او «فیلیپ مارلو» کارآگاهی خصوصی است با ظاهری کاملاً خشن، روشی کاملاً خشن، گفتاری کاملاً خشن اما ذهنیتی شاعرانه، حساس و عمیقاً متأثر و حتی گریان از رویکردهای غیرانسانی. چندلر البته آنقدر هوشمند هست که به ورطه شعرنویسی و قطعه ادبی نگاری و شعر منثورسازی در نغلتد. او روح شاعرانگی را با دقت وسواس‌گونه‌ای در جزئیات، در توصیف جزئیات می‌دمد و حضور این «روح» را به وجه تمایز آثار خود با دیگر آثار پلیسی بدل کند. چندلر در میان همتایان نامدار پلیسی‌نویس خویش، شاید کمتر از همه دلمشغول «گره‌های هیجان‌انگیز» یا «معماهای اعجاب‌برانگیز» است. معماهای آثار او آنقدر ساده‌اند که حتی می‌توان آنها را غیر از وجوه مرتبط با جنایت شان، بخشی از فرآیند قصه‌نویسی غیرپلیسی انگاشت. با نگاه امروزی، شاید اصلاً نتوان بخش قابل توجهی از آثار چندلر را پلیسی خواند اما به هر حال این آثار از وجوه ظاهری این ژانر بهره برده‌اند: کارآگاه خصوصی، قتل، اخاذی، پلیس هوشمند و سالم، پلیس فاسد، سرمایه‌داران گنگستر، گنگسترهای دون‌پایه، گنگسترهای نابغه یا دارای بهره هوشی بالا، مردان به آخر خط رسیده، زنان دسیسه‌گر و بسیار هوشمند‌تر از مردان اطرافشان، زنان نیازمند کمک قهرمان افسانه‌ای یا به هر حال در جست‌وجوی چنین قهرمانی و ...
چندلر، اغلب افت فشار خون گره‌های روایی‌اش را با انتخاب جایگاه روایی ویژه‌ای جبران می‌کند که از آن جایگاه می‌تواند بی‌آنکه مخاطب را دچار بی‌اعتمادی نسبت به میزان دانسته‌های راوی یا نویسنده کند،  در بی‌اطلاعی راوی شریک سازد. همیشه وقتی رمانی از چندلر به پایان می رسد مخاطب از عادی بودن حوادث دچار شگفتی می‌شود گرچه هیچ وقت پشیمان نیست که چنین تجربه‌ای را [تجربه‌ خوانش چنین رمانی را] از سر گذرانده؛ درواقع در رمان‌های چندلر، معماها و گره‌های کوچک، نقش حبه قندهای کوچکی را بازی می‌کنند که به کودکان بیمار نشان می‌دهند تا شربتی تلخ را بنوشند. مسلماً شیرینی آن حبه‌های کوچک برابر تلخی دارو، ناچیز است اما در پایان این روند، سلامتی و سرزندگی در انتظار کودک است. شاید چندان خوشایند نباشد اما چندلر، مخاطب را کودک فرض می‌کند!